Czy Polska może wprowadzić karę śmierci do kodeksu karnego?

Listopad 26, 2011

W debacie publicznej w ostatnich dniach pojawiły się głosy przywrócenia kary śmierci. Wydaje się zbędnym definiowanie najdolegliwszej kary stosowanej od początku istnienia prawa, różnie w zależności od krajów, systemów prawnych i epok. Warto jednak zadać pytanie czy obecna Konstytucja RP[1] pozwala na wprowadzenie takowej dolegliwości poprzez nowelizację Kodeksu karnego[2] jak sugerują politycy.

Na wstępie zasygnalizowania wymaga brak odniesienia bezpośredniego w Konstytucji RP do problemu kary śmierci, która to kwestia jest teraz roztrząsana przez mass media. Milczenie polskiego ustawodawcy w tej materii po części tylko usprawiedliwia fakt, że Polska wraz z obowiązującą od 1 września 1998 r., kompleksową kodyfikacją karną (ustawy z 6 czerwca 1997 r.) dołącza do znaczącej we współczesnym świecie grupy państw preferujących abolicję kary śmierci.

Oczywistym jest, że najlepszym rozwiązaniem byłoby wprowadzenie konstytucyjnego zakazu kary śmierci, który stanowiłby najlepsze z możliwych ugruntowanie stanowiska abolicyjnego, zwłaszcza w kontekście stosunkowo łatwego dokonywania zmian w obrębie ustawodawstwa zwykłego (tak np. Kodeks postępowania karnego od jego uchwalenia 6 czerwca 1997 r. był nowelizowany 62 razy, a Kodeks karny uchwalony tego samego dnia – już 39 razy[3]).

Powściągliwość w zakresie ekspresywnego sformułowania zakazu stosowania kary śmierci w Konstytucji RP zaczyna budzić sprzeczne odczucia, stąd konieczność odpowiedzi na powyżej postawione pytanie.

Trybunał Konstytucyjny wyinterpretował co prawda z art. 38[4] ustawy zasadniczej z 1997 r. zakaz pozbawienia życia przez państwo[5],ale w doktrynie nie ma jednomyślności pod tym względem. Rozpowszechniony jest pogląd, że norma wynikająca z art. 38 Konstytucji RP jest zbyt ogólna i celowo nie odnosi się do tak kontrowersyjnych kwestii jak aborcja, eutanazja i kara śmierci, pozostawiając je w gestii ustawodawstwa zwykłego[6]. Stanowisko takie popierał Rzecznik Praw Obywatelskich, tragicznie zmarły w katastrofie w Smoleńsku J. Kochanowski, dodając, że Polska by wprowadzić karę śmierci musi wypowiedzieć podpisane protokoły do europejskiej konwencji praw człowieka, które znoszą karę śmierci.

A co w takim razie z unormowanym w Konstytucji prawem do życia?Według J. Kochanowskiego można wywnioskować z ewolucjiaktów wydawanych przez Rade Europy i poglądów państw, które uważane są za demokratyczne i deklarująceposzanowanie praw człowieka, a mimo to stosujące kare śmierci (USA, Japonia), że ów przyrodzone prawo nie ma jasno określonego zakresu. Dodawał równocześnie, że przeszkodą nie jest członkostwo wUE. Działanie Karty Praw Podstawowych, której moc wiążąca została nadana Traktatem lizbońskimzostało ograniczone poprzez przyjęcie dodatkowego protokołu przez Rządy Wielkiej Brytanii i Polski[7].

Dla autora bardziej przekonujące jest stanowisko głoszące, że Konstytucja RP ustanawia zakaz kary śmierci domyślnie. Zwolennicy takiego ujęcia podają kilka argumentów. Po pierwsze, rekonstrukcji konstytucyjnej ochrony życia nie należy wyprowadzać jedynie z art. 38. Jak podkreślił Trybunał Konstytucyjny w jednym z wyroków[8], wśród konstytucyjnych wolności i praw człowieka można wskazać grupę praw podstawowych, które nawiązują do istoty godności ludzkiej, mając charakter praw przyrodzonych, a więc niezależnych od woli prawodawcy. Do takich praw należy właśnie prawo do ochrony życia. Jednocześnie nie można przejść obojętnie obok art. 233 ust. 1 Konstytucji[9], który implikuje prawa i wolności człowieka (a wśród nich prawo do ochrony życia), nie mogące być ograniczane nawet w tak ekstremalnych sytuacjach, jak stan wojenny czy wyjątkowy. Wydaje się, że taki domyślny zakaz śmierci wynika również z art. 40 Konstytucji RP[10], w myśl którego nikt nie może być poddany torturom ani nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu.

Za niedopuszczalnością przywrócenia kary śmierci w polskim systemie prawa przemawiają również wiążące Rzeczpospolitą międzynarodowe akty prawne z dziedziny praw człowieka[11]. Zarówno MPPOP[12] jak i EKPC[13], w swoim oryginalnymbrzmieniu dopuszczały karę śmierci. Dopiero II Protokół Fakultatywny do MPPOP zakazuje kary śmierci, jednakże nie został on ratyfikowany przez Polskę. 18.10.2000 r. Polska ratyfikowała za to Protokół nr 6 do EKPC, który nakazał zniesienie kary śmierci. Podpisała także Protokół nr 13 do EKPC, który zabrania stosowania kary śmierci w każdym czasie, w tym również na wypadek wojny.

Przywrócenie kary śmierci w polskim systemie prawa należy zatem uznać za niedopuszczalne, gdyż byłoby to sprzeczne z Konstytucją RP oraz wiążącymi Polskę umowami międzynarodowymi. Wskazywanie w debacie publicznej przez polityków, że złożą projekt nowelizacji Kodeksu karnego, który dopuści ten środek jest nieporozumieniem. Wprowadzenie kary śmierci może w rezultacie doprowadzić do pozbawienia Polski przez Unię Europejską części praw członkowskich.

Autor Piotr Jankowski jest absolwentem Wydziału Prawa i Administracji Uniwersytetu Jagiellońskiego,  w Kancelarii Adwokackiej Adama Baszkowskiego w Poznaniu rozwija zainteresowanie prawem karnym i procedurą karną. Współautor publikacji i artykułów z zakresu prawa karnego.  


[1]Konstytucja RP z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz. U. z dnia 16 lipca 1997 r.)
[2]Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny(Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553).
[3]A. Zoll, Ostrożnie ze zmianami prawa, Na wokandzie 2/2011 (kwartalnik informacyjny Ministerstwa Sprawiedliwości).
[4]Artykuł 38 Konstytucji RP „Rzeczpospolita Polska zapewnia każdemu człowiekowi prawną ochronę życia”
[5]L. Garlicki, op. cit., s. 110.
[6]W. Skrzydło, op. cit., s. 49, L. Garlicki, op. cit., s. 110.
[7]Wywiad z J. Kochanowskim, Rzeczpospolita z dn. 12.07.2004 r.
[8]Wyrok TK z dnia 23 marca 1999 r., K 2/98.
[9]Artykuł 233 Konstytucji RP:  „1. Ustawa określająca zakres ograniczeń wolności i praw człowieka i obywatela w czasie stanu wojennego i wyjątkowego nie może ograniczać wolności i praw określonych w art. 30 (godność człowieka), art. 34 i art. 36 (obywatelstwa), art. 38 (ochrona życia), art. 39, art. 40 i art. 41 ust. 4 (humanitarne traktowanie), art. 42 (ponoszenie odpowiedzialności karnej), art. 45 (dostęp do sądu), art. 47 (dobra osobiste), art. 53 (sumienie i religia), art. 63 (petycje) oraz art. 48 i art. 72 (rodzina i dziecko). 
2. Niedopuszczalne jest ograniczenie wolności i praw człowieka i obywatela wyłącznie z powodu rasy, płci, języka, wyznania lub jego braku, pochodzenia społecznego, urodzenia oraz majątku. 
3. Ustawa określająca zakres ograniczeń wolności i praw człowieka i obywatela w stanie klęski żywiołowej może ograniczać wolności i prawa określone w art. 22 (wolność działalności gospodarczej), art. 41 ust. 1, 3 i 5 (wolność osobista), art. 50 (nienaruszalność mieszkania), art. 52 ust. 1 (wolność poruszania się i pobytu na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej), art. 59 ust. 3 (prawo do strajku), art. 64 (prawo własności), art. 65 ust. 1 (wolność pracy), art. 66 ust. 1 (prawo do bezpiecznych i higienicznych warunków pracy) oraz art. 66 ust. 2 (prawo do wypoczynku).”
[10]Artykuł 40 Konstytucji RP: „Nikt nie może być poddany torturom ani okrutnemu, nieludzkiemu lub poniżającemu traktowaniu i karaniu. Zakazuje się stosowania kar cielesnych”.
[11]Protokół 6 sporządzony w Strasburgu 28.4.1983 r., ratyfikowany przez Polskę (Dz. U. z roku 2001, Nr 23, poz. 266), stanowi w art. 1 że: „Znosi się karę śmierci. Nikt nie może być skazany na taką karę ani nie może nastąpić jej wykonanie”. Protokół 6 przewiduje dopuszczalność stosowania kary śmierci za czyny popełnione podczas wojny lub w okresie bezpośredniego zagrożenia wojną (art. 2). 3.5.2002 r. w Wilnie został sporządzony Protokół 13 do ww. konwencji, bezwzględnie znoszący karę śmierci, także w przypadku sprawców zbrodni wojennych. Do tej pory protokół podpisało 41 spośród 45 państw będących członkami Rady Europy (oprócz Armenii, Azerbejdżanu, Rosji i Turcji).
[12]Międzynarodowy Pakt Praw Obywatelskich i Politycznych otwarty do podpisu w Nowym Jorku dnia 16 grudnia 1966 r. (Dz. U. z 1977 r. nr 38, poz. 167).
[13]Konwencja o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności. Rzym, 4 listopada 1950

Reklamy